Kilka słów od tłumacza

Przed lekturą legendy o Duchu Gór zachęcam do zapoznania się z tekstem Szczeliny Wiatrowe, czyli Wietrzne Dziury — opis sprzed 100 lat — przełożonym na język polski artykułem z 1928 r. Autor opisuje miejsce, które dzisiaj nazywamy Szczelinami Wiatrowymi, a przed 1945 r. znane było jako Wietrzne Dziury (niem. die Windlöcher).

W tym samym numerze SBK Max Kleinwächter przytacza legendę mającą źródło jeszcze w średniowieczu, opublikowaną w czasopiśmie ,,Gebirgs–Blüthen’’ (,,Górskie kwiaty’’) w 1834 r. Poniższy tekst jest przekładem z języka niemieckiego na polski tego tekstu nieznanego autora pt. Joppetoms, czyli Wietrzne Jaskinie pod Friedlandem [Mieroszowem] (oryg. Joppetoms oder: Die Windhöhlen bei Friedland, SBK — rocznik 1928 r., strony 64–70). Publikuję go w całości z moimi komentarzami [dodanymi w ten sposób]. Tam, gdzie było to możliwe, użyłem aktualnych polskich nazw toponimicznych, dopisując w nawiasie nazwę oryginalną.

Do odczytania pierwotnego tekstu użyłem oprogramowania OCR Tesseract oraz AI Claude. Tłumaczenie wykonałem przy pomocy DeepL, a następnie poprawiłem je pod względem stylu i gramatyki.

Legenda o Szczelinach Wiatrowych

,,Joppetoms, czyli Wietrzne Jaskinie pod Friedlandem’’

Autor: F.M.

Jest sobie rozległa górska dolina, na dnie której rozłożyło się miasteczko Mieroszów, położone na lewym [tak jest w oryginale; powinno być ,,prawym’’] brzegu Ścinawki — rzeki biorącej źródło pod Suchawą [niem. Dürrenberge; w rzeczywistości źródło Ścinawki jest na południowo–zachodnim stoku Borowej]. Na północnym wschodzie wznosi się Kościelna Góra, swą nazwę zawdzięczająca dwóm kościołom [dzisiaj już tylko jednemu] u jej podnóża. Z grzbietu roztacza się najpiękniejszy widok na Góry Stołowe i Śnieżnik. Około dwóch godzin drogi [pieszo] stąd leżą słynne Skały Adrszpaskie.

Do osobliwości przyrodniczych okolicy zaliczają się też Wietrzne Jaskinie [Windhöhlen] na hali lasu Unisław Śląski, o pół mili od Mieroszowa. Są to trzy zagłębienia wykute w posępnych masach skalnych i zbiegające się ku dołowi, z wejściem na tyle szerokim, że człowiek mógłby wygodnie zejść w głąb — gdyby nie niebezpieczeństwo, jakie się z tym wiąże. Po niemal pionowym zejściu na głębokość około dwudziestu łokci korytarz skręca, a nikt nigdy nie dotarł do jego końca. W zimnej porze roku unosi się z jaskiń ciepła mgła, skupiająca się przy wejściu w gęste chmury pary, które wolno przemieszczają się po górskim grzbiecie. O tym, co wydarzyło się tu w roku 1428, opowiada ludowe podanie:

Już w roku 1426 drebici¹ (tak zwała się jedna z frakcji, na które rozpadli się husyci) rzucili się na Śląsk ze straszliwą zemstą. Ich drogę znaczyły mogiły i zgliszcza. Kamienną Górę obrócono w gruzy, Krzeszów splądrowano, mnichów brutalnie zamordowano. W kolejnym roku, w Laetare [4. niedziela Wielkiego Postu], wściekli niszczyciele zaatakowali Bolesławiec, podpalili miasto, zrabowali wszelkie dobra kościelne, wbili proboszczowi żelazny gwóźdź w głowę i ścięli burmistrza toporem na dyszlu konnego wozu. Mieszkańcy Złotoryi, którzy próbowali ratować się ucieczką do Legnicy, zostali dogonieni, zawróceni i wrzuceni do miejskiej fosy. Jeszcze straszliwsze spustoszenia siały wiosną 1428 r. oddziały taborytów i waizytów². Na jaw wychodziły coraz to nowe okrucieństwa. Straszliwa nędza panowała w śląskich górach — przeżył tylko ten, kto poddał się wrogom. Taki sam los spotkał Mieroszów. Wielu mieszkańców umarło z głodu, innych zabrała zaraza, siejąca śmierć w ślad za wojną. Z miasteczka pozostały tylko pojedyncze domostwa, a nieliczni, którzy przeżyli, choćby pracowali pilnie i wytrwale, ledwie zdobywali najskromniejsze pożywienie.

W jednej z chat mieszkał Thomas Joppich, stolarz, zwany przez wszystkich Joppetoms — człowiek pobożny i uczciwy, niewiele wymagający od życia. Kochał namiętnie swój mały, zrujnowany folwark, choć zaznał w nim tyle złego od losu. Droga żona umarła na złośliwą chorobę w kwiecie życia. Trzyletni syn musiał obywać się bez troskliwości, jaką matczyna miłość otacza i strzeże delikatne dzieciństwo. Chciwi wrogowie zagrabili wszystko, co w pocie czoła mozolnie wypracował. Swego młodszego brata Konrada, towarzysza radości i smutków, stracił rok wcześniej w budzący współczucie sposób. Butni i zuchwali husyccy knechci zmusili dzielnego młodzieńca do zejścia w przerażającą czeluść Wietrznych Jaskiń — skąd już nie powrócił.

Tam właśnie zmierzał pewnego spokojnego wieczoru pogrążony w żałobie Thomas ze swoim dzieckiem. Uklęknął na krawędzi skalnej otchłani i modlił się o spokój duszy zamordowanego brata. Często zdawało mu się wprawdzie, gdy o zapadającym zmroku trwał przy wejściu do jaskini w mrocznym lesie, że z głębi szczeliny słyszy, jak ktoś woła jego imię, lecz równie często przekonywał się, że to tylko złudzenie wywołane szumem powietrza z czeluści, i przygnębiony wracał do Mieroszowa.

Sąsiedzi i przyjaciele małą mieli pociechę z towarzystwa stolarza, który coraz bardziej pogrążał się w smutku i szukał zapomnienia w nieustannej pracy. Minęło dwanaście miesięcy od husyckiej zbrodni na jego bracie. Wtedy, w wigilię pierwszej rocznicy, Thomas zabrał chłopca na miejsce, gdzie Konrad rok wcześniej zniknął na zawsze, by zgodnie ze swym zwyczajem w modlitwie jednoczyć się z duchem zaginionego. Dziecko, bawiące się w pobliżu ojca pogrążonego w pobożnym rozmyślaniu, nieostrożnie zbliżyło się do krawędzi jaskini i z żałosnym krzykiem runęło w głąb. Bez chwili wahania rzucił się za nim przerażony ojciec. Wtem poczuł, jak niewidzialne ręce chwytają go i prowadzą w głąb górskich korytarzy. Wielkie było jego zdumienie, gdy ujrzał przed sobą — choć w dużej odległości — swoje dziecko zdrowe i całe, prowadzone przez Konrada.

– Konrad! – zawołał. – Nie uciekaj, przyprowadź chłopca!

Postacie nie zważały jednak na wołanie i znikły — Thomas stracił je z oczu. Przerażony mężczyzna gnał za nimi przez jasne korytarze i wspaniałe groty — na próżno.

– Nie zbliżaj się! – zagrzmiał nagle przed nim szorstki głos, a przed oczami zatrwożonego stolarza stanęła olbrzymia postać o gniewnym obliczu i groźnie wzniesionej prawicy.

– Nie zbliżaj się! – powtórzyła zjawa. – Nie dosięgniesz tych, których ścigasz. Są pod wyższą ochroną, lecz jeśli zaufasz mocy przyjaznych duchów, wkrótce znów ujrzysz swoich bliskich.

– Rozumiem – odrzekł Thomas. – Śmierć wkrótce mnie z nimi połączy. Pozwól mi tu umrzeć! Życie bez ukochanych jest dla mnie ciężarem.

– Nie mam mocy – odpowiedział Straszny – by odebrać ci życie. Powinieneś wrócić do swoich cały oraz sowicie wynagrodzony – taka jest wola losu. Wróć tu za rok, a czeka cię radość, jakiej się nie spodziewasz.

Stolarz potrząsnął głową z niedowierzaniem. Wtedy Duch Gór rozgniewał się, tupnął i blask przebogatych grot zgasł. Przepaść otworzyła się, a niedowiarek spadł w głąb. Gdy po pewnym czasie wybudził się z omdlenia podobnego śmierci, ujrzał się w posępnej, budzącej trwogę jaskini. Leżące obok stworzenie ziewnęło na niego szeroko otwartą paszczą. Ogarnięty trwogą i przerażeniem, Joppetoms błagał Boga o ratunek. Natychmiast pojawił się Duch Gór i skarcił Thomasa za krótkowzroczność.

– Jakże mam wierzyć – zapytał wyszydzony stolarz – ja, któremu los pozwolił na nędzną egzystencję tylko po to, bym z pękniętym sercem wlókł swe życie? Jak mi zaręczysz prawdziwość swojej obietnicy?

Wtedy Duch wyciągnął rękę — skały rozpadły się. W grocie rozświetlonej magicznym blaskiem siedział syn stolarza u boku uznanego za zabitego, a teraz przytulającego go Konrada.

Thomas głośno i z radością wywołał imiona brata i syna. Obaj przybiegli i mocno go uściskali, tak jakby poza nimi nie było nic na świecie. Thomas nie spostrzegł, że wszystko wokół stopniowo znika, że jest unoszony z tej niesamowitej otchłani ku wyjściu i wynoszony na światło. Przy wejściu do Wietrznych Jaskiń ocknął się wraz z nadejściem nowego dnia. Ogarnięty straszliwą trwogą, pozbawiony teraz nawet ostatniej pociechy, pospieszył nieszczęśnik do swej siedziby, w którą wkroczył najgłębszy smutek.

Biedak zadręczał się myślami, pełen wątpliwości, czy może ufać obietnicy Ducha Gór, czy też swą wizję uznać za płód chorej wyobraźni. Wkrótce sąsiedzi zaczęli szukać dziecka, a gdy Thomas w swym przygnębieniu nie dawał nikomu zadowalającej odpowiedzi, szeptano po kątach, że mężczyzna w ataku szaleństwa zamordował chłopca. Pogłoski rozchodziły się coraz szerzej, aż słudzy wymiaru sprawiedliwości uznali, że mają dość podstaw do interwencji. Pewnego ranka przyszli tedy sędziowie z zamku Książ, do którego należał Mieroszów, i z całą surowością zażądali od stolarza, by pokazał im dziecko, które zaginęło przed tygodniami. Thomas opowiedział, co go spotkało. Lecz zeznania tego, jak go nazwali, ponurego człowieka brzmiały w uszach sędziów zbyt bajkowo, toteż uznali za stosowne osadzić go w zamkowym więzieniu na czas zbadania sprawy.

Żywa była jeszcze w owych czasach wiara, że prócz ludzi także inne, doskonalsze istoty zamieszkują ziemię i z przyjaznych względów lub na rozkaz sił wyższych obcują ze śmiertelnikami. Tej powszechnie panującej wierze zawdzięczał Thomas, że sędziowie nie odważyli się zlekceważyć opowiadanej przez niego przygody — zwłaszcza że zeznania we wszystkich przesłuchaniach były jednakowo spójne, a wymagana opinia kleru nie stawiała pod znakiem zapytania możliwości zaistnienia tych zdarzeń. Chętnie jednak wyciśniętoby z podejrzanego przyznanie się do winy i w tym celu postanowiono sięgnąć po tortury, będące barbarzyńskim, ale dozwolonym wówczas środkiem przymusu.

Już oddano nieszczęśnika w ręce kata, już ten przywiązał go do drabiny, gdy pisarz sądowy otrzymał wieść, że Hans Cholda³, wódz husytów, ciągnie ze swą zbrojną drużyną na zamek. Sędziowie uciekli natychmiast, tak samo nogi za pas wziął starosta, a Thomas uniknął mąk, jakimi nieczuli ludzie chcieli go złamać.

Nie wiadomo, skąd Cholda dowiedział się o mieroszowskim stolarzu i jego przygodach, lecz pewne jest, że — czy to z litości, czy z ciekawości — kazał przyprowadzić aresztowanego i sam go wypytał. Joppich opowiedział surowemu wojownikowi to samo, co wielokrotnie zeznawał przed sędziami, a Cholda — poruszony tym ponad miarę, a i będący pod wpływem przesądów swej epoki — postanowił dowiedzieć się, kim byli łotrzy, którzy wrzucili brata stolarza w otchłań Wietrznych Jaskiń. Zrządzeniem losu dowodzona przez niego wataha była tą samą, która dwa lata wcześniej grasowała w okolicach Friedlandu.

Szybko znaleziono winnych. Nie ukrywali oni popełnionego czynu, bo w ich mniemaniu zwycięzca miał prawo postępować z pokonanymi wedle własnej woli. Dowódca jednak surowo nakazał postąpić z nimi tak, jak oni uczynili biednemu Konradowi. Sam poprowadził oddział wyznaczony do wykonania wyroku.

Lecz fen [niem. Föhn — ciepły, suchy wiatr schodzący z gór; tutaj w znaczeniu powietrza wychodzącego ze szczelin wiatrowych, czasami widocznego zimą pod postacią mgiełki] wydobywający się z niezwykłą siłą z jaskini uniemożliwił husyckim złoczyńcom zbliżenie się do wylotu. Siła wyższa odrzuciła zuchwalców od wejścia, a Cholda uznał za konieczne odstąpić od swego zamiaru.

Tymczasem rok przeminął i nadszedł dzień, w którym Thomas stracił dziecko, a wcześniej brata. Nikt nie odważył się przeszkadzać ojcu pogrążonemu w głębokiej trosce, gdy z nadejściem wieczoru znów udał się ku skałom, z których miała nadejść nowa nadzieja. Biedak spędził już kilka godzin na modlitwie, gdy — był może środek nocy — rozległa się łagodna muzyka, zapraszająca do odwiedzenia jaskini, i Thomas ponownie rzucił się w głębię.

Jego oczom ukazał się olśniewający świat. W ogromnej grocie, w której trudnym do opisania blaskiem i kolorami lśniły skarby ziemi, ujrzał syna zbliżającego się ku niemu wraz z Konradem, z oczami błyszczącymi radością. Thomas szybko przekonał się, że jego ukochani żyją, wziął brata w ramiona i dziękował Bogu i Duchowi Gór za ocalenie bliskich. Dopiero rankiem cała trójka niepostrzeżenie wzniesiona została ku wyjściu i tutaj Thomas upadł, przytłoczony radością.

Łatwo pojąć zdumienie i zawstydzenie, jakie ogarnęły mieszkańców Mieroszowa, gdy ujrzeli wśród siebie Joppicha z synem i zaginionym od dwóch lat bratem. Sam Cholda nie mógł uwierzyć w szczęśliwe zakończenie i dopiero na usilne prośby stolarza uwolnił dwóch żołnierzy, którzy tak nieludzko obeszli się z Konradem. Ten zaś opowiedział, że spędził ów czas nie, jak mniemano, w Wietrznych Jaskiniach, lecz że dobroczynny Duch Gór poprowadził go długim szeregiem podziemnych korytarzy aż do Skał Adrszpaskich. Tam, na rozkaz swego opiekuna, wzniósł sobie chatę i niewidzialną ręką był hojnie zaopatrywany we wszystko, czego potrzeba do znośnego życia. Miał też ukochaną żonę, a przed rokiem władca Wietrznych Jaskiń przyprowadził mu jeszcze chłopca z nakazem troskliwej opieki nad dzieckiem brata.

– Dopiero wczoraj – zakończył Konrad – usłyszałem radosną nowinę, że mogę przyprowadzić chłopca ojcu i być, bracie, który tak serdecznie mnie kochał, posłańcem twojego szczęścia.

Dobry Duch pozostawił synowi Joppetomsa i jego opiekunowi cenny dar — wystarczający, by dalsze życie braci wolne było od trosk. Od tamtej pory, jak głosi legenda, nie ukazał się już żadnemu śmiertelnikowi.