Szczeliny Wiatrowe

Ciekawostkę przyrodniczo–geologiczną położoną blisko szczytu góry Lesista Wielka przed 1945 r. nazywano ,,Wietrznymi Dziurami“ (niem. die Windlöcher). Obecnie znane są jako Szczeliny Wiatrowe. Pomimo tego, że położone poza szlakami przechodzącymi przez szczyt, w tym Główny Szlak Sudecki, są chętnie odwiedzane przez turystów wędrujących przez Góry Kamienne.

Od 2008 r. Szczeliny są pomnikiem przyrody nieożywionej — oto wpis w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody.

Kilka słów od tłumacza

Poniższy tekst jest przekładem z języka niemieckiego na polski artykułu pt. Wietrzne Dziury (oryg. Die Windlöcher, SBK — rocznik 1928 r., strony 62–64), autorstwa Maxa Kleinwächtera. Publikuję go w całości z moimi komentarzami [dodanymi w ten sposób]. Tam, gdzie było to możliwe, użyłem aktualnych polskich nazw toponimicznych, dopisując w nawiasie nazwę oryginalną. Miejsca, które obecnie nie są nazwane, pozostawiłem w oryginalnym brzmieniu, dodając przybliżoną lokalizację.

Do odczytania pierwotnego tekstu użyłem oprogramowania OCR Tesseract oraz AI Claude. Tłumaczenie wykonałem przy pomocy DeepL, a następnie poprawiłem je pod względem stylu i gramatyki.

,,Wietrzne Dziury’’

Autor: Max Kleinwächter

Dwa pomniki przyrody naszego górskiego regionu od zawsze budziły zainteresowanie lokalnych miłośników przyrody i badaczy: torfowisko wysokie [Hochmoor] oraz ,,Wietrzne Dziury’’ [die Windlöcher] na Lesistej Wielkiej [na przedwojennych mapach topograficznych szczyt nazywa się Hohe Heide, lecz autor używa nazwy Große Heide; niem. Heide oznacza wrzosowisko — być może niegdyś rozległy grzbiet Masywu Lesistej obficie porastały wrzosy, stąd nazwa]. Żadne z tych miejsc nie jest zaznaczone na naszych mapach, przez co trudno je odnaleźć.

Nie można zatem wskazać jednej drogi, która z pewnością doprowadzi nas do celu; powiedzmy tylko, że do tych dwóch rzadkich tworów przyrody, położonych mniej więcej w 40. rewirze lasu Unisław Śląski [Langwaltersdorf], można dotrzeć przez łąki Schüsselwiesen [obecnie szlak zielony PTTK z Unisławia Śląskiego na szczyt Polanka] lub szlakami grzbietowymi prowadzącymi przez Kuźnice Świdnickie [fragment miejscowości powyżej cmentarza, przy linii kolejowej, nazywany Wildberge] i Lesistą Wielką do Mieroszowa [Friedland].

Legenda o Wietrznych Dziurach lub Wiatrowych Jamach, którą znalazłem w czasopiśmie ,,Gebirgs–Blüthen’’ z 1834 roku i która od tamtej pory po raz pierwszy zostaje opublikowana w niniejszym kalendarzu, skłania mnie do bliższego omówienia tego pomnika przyrody.

Wietrzne Dziury to trzy pionowe zagłębienia w ziemi o długości około 4 metrów, szerokości 3 metrów i głębokości 2 metrów, na dnie których widoczne są szczeliny skalne. (Nie należy ich mylić ze znajdującymi się nieopodal pionowymi płytami skalnymi, które mają poziome szczeliny.) [prawdopodobnie autor ma na myśli grupę skał, położonych ok. 200 m na wschód w linii prostej]. Ponieważ latem grzbiet Lesistej jest nasłoneczniony i pokryty wysoką trawą oraz paprociami, na Wietrzne Dziury natrafia się dopiero wtedy, gdy stoi się tuż przed nimi. Zimą łatwiej je znaleźć. Wtedy unosi się nad nimi zwiewna mgiełka, a liczne ślady zwierzyny prowadzą do pozbawionych śniegu lejów, gdzie zwierzęta mają łatwy dostęp do pożywienia.

Z trzech Dziur pozostała tylko jedna — liczne niewielkie zagłębienia w ziemi sugerują, że dawniej było ich więcej — a na jej dnie widać szczelinę skalną; pozostałe dwie są już mocno wypełnione ziemią i gałęziami. Pochylając się zimą nad szczeliną, można poczuć powiew ogrzanego powietrza. W rozległej okolicy, na pokrywie śnieżnej, która czasami jest tu bardzo gruba, widać wiele otworów, rozszerzających się stożkowato ku dołowi. Tutaj też śnieg topnieje pod wpływem ciepłego powietrza uwalnianego z ziemi. Przeprowadzone jesienią pomiary wykazały różnicę temperatur wynoszącą 3 stopnie w najlepiej zachowanej jamie. Radiesteta zaobserwował, że różdżka reaguje przy obu węższych bokach zagłębienia.

Zjawiska termiczne na pierwszy rzut oka sugerują wulkaniczne pochodzenie Wietrznych Dziur. Geolog ma jednak inne zdanie na ten temat i przedstawia nam następujący obraz ich powstania:

Lesista Mała [Kleine Heide] koło Unisławia Śląskiego jest przecięta dwoma uskokami/szczelinami (rysunek poniżej). Mniejsza, długości około 1,5 kilometra (Verwerfung I — kolor czerwony) biegnie z północnego zachodu na południowy wschód i stanowi granicę między porowatym porfirem kwarcowym [ryolitem], z którego składa się Lesista Mała, a przylegającymi od wschodu warstwami melafiru. Wzdłuż tej szczeliny uskokowej w kierunku NE (czyli w stronę Kuźnic Świdnickich [Fellhammer]) w trzech miejscach osunęły się duże masy porfiru, tworząc wystające rumowiska przypominające stopnie lub wały. Około 300 metrów na zachód od tego uskoku przebiega drugi, długi na około 2 kilometry (Verwerfung II — kolor niebieski), z którym łączy się pierwszy, biegnący z kierunku NNW na SSE przez warstwy porfiru kwarcowego. Z niego również masy skalne osunęły się na wschód, tworząc Wietrzne Dziury (Windlöcher — kolor fioletowy).

Mamy tu do czynienia z młodą formacją geologiczną, której czas powstania datuje się na aluwium [pojęcie przestarzałe, dzisiaj: holocen], trwające do dziś, a więc na okres po epoce lodowcowej. Wzdłuż takiego uskoku siły erozyjne działają ze wzmożoną intensywnością, powodując osuwanie się mas skalnych, co ma miejsce dzisiaj i prawdopodobnie będzie trwać w przyszłości w tym miejscu.

Skąd biorą się różnice temperatur w Dziurach Wiatrowych — tego jeszcze nie wyjaśniono z powodu braku obserwacji. Niewykluczone, że powietrze uwięzione między luźno ułożonymi blokami skalnymi, ogrzewane z zewnątrz, w chłodniejszej porze roku stopniowo przepływa przez szczeliny i otwory. Swój udział w tym zjawisku może mieć również ciepło gruntowe, niezmienne podczas pór roku, odczuwalne już na głębokości 20–25 metrów.

Szczeliny Wiatrowe na mapach historycznych i aktualnych

Ta ciekawa formacja została naniesiona na geologiczną mapę Prus z 1910 r. (arkusz 5263 Waldenburg) — jej fragment prezentuję niżej.

Obszar zajęty przez aktywne osuwisko to niewielkie, jaśniejsze pole na pomarańczowym, pionowo kreskowanym tle, pomiędzy literami A i L w słowie WALTERSDORF — wskazuje je zielona strzałka. Szczeliny wiatrowe są ,,przykryte’’ strzałką.

Granica pomarańczowego obszaru zbudowanego z porfirów to odpowiednik czerwonej linii z uproszczonej mapy, czyli uskok opisany jako Verwerfung I. Osuwiska skalne z pokazanej wcześniej schematycznej mapy (litery H na prawo od czerwonej linii) wskazane są białymi strzałkami.

Jeszcze wyraźniej można pokazać ten fragment terenu na animacji — płynnym przejściu pomiędzy mapą geologiczną i cyfrowym modelem terenu (NMT).

Tym razem zielona strzałka wskazuje dokładną lokalizację dwóch dużych szczelin (ogrodzonych), zaś biała — obszar zajęty przez mniejsze, liczne szczeliny. Natomiast strzałki czerwone, pokazane tylko na modelu terenu, to największe osuwiska na wschodnich stokach Lesistej Wielkiej i Małej, na schematycznej mapie z 1928 r. oznaczone literami H.

Przy okazji zwróć uwagę na niewielkie przesunięcie tego obszaru między mapą archiwalną i NMT (naciśnij ▶, animacja jest zapętlona):

Polscy geolodzy nieco inaczej widzą kształt i zasięg osuwisk. Oto fragment Szczegółowej Mapy Geologicznej Sudetów (arkusz 833D Mieroszów), przygotowanej w 1971 r. we wrocławskim oddziale Państwowego Instytutu Geologicznego:

Nieco szersze ujęcie tego obszaru widać na poniższej mapie — Masyw Lesistej widoczny jest mniej więcej pośrodku (Lesista Wielka = Hohe Heide). Obszar kolorowy to gmina Mieroszów (kliknij na mapie lub dotknij ją, by zobaczyć uproszczoną, współczesną wersję):

Na współczesnym obrazie uzyskanym za pomocą lidaru, poddanym dodatkowej obróbce w celu uwidocznienia drobnych szczegółów terenu, świetnie widać cały obszar na wschód od szczytu Lesistej Wielkiej. Obszar szczytowy wygląda jak ,,podziobany’’ (być może to ślady po wielokrotnych wycinkach lasu na przestrzeni wielu dekad), widać również ważniejsze drogi leśne i ścieżki.

Strzałka niebieska pokazuje dokładną lokalizację dwóch dobrze widocznych i oznaczonych w terenie szczelin wiatrowych. Strzałka czerwona to największa szczelina. Natomiast teren wskazany białą strzałką jest wyraźnie inny od otoczenia — to właśnie obszar aktywnego osuwiska, którego najbardziej widowiskową manifestacją są Szczeliny Wiatrowe:

Spójrzmy jeszcze na archiwalną mapę z 1936 r. (Messtischblatt), nałożoną na pokolorowany cyfrowy model terenu. W dolnym lewym narożniku mapy, obok logo, znajduje się szczyt Lesista Wielka. Na niemieckiej mapie jego wysokość to 851,2 m, według najnowszych pomiarów lidarowych Lesista Wielka ma wysokość 858 m n.p.m. (kliknij na mapie lub dotknij ją, by zobaczyć wersję współczesną):

Jak powstały szczeliny wiatrowe?

Wyjaśnienie naukowe…

Krótka charakterystyka Szczelin Wiatrowych znajduje się w pracy Uwarunkowania rozwoju osuwisk w środkowej części Gór Kamiennych (Sudety), której autorami są dr hab. Marek Kasprzak i dr Andrzej Traczyk z Uniwersytetu Wrocławskiego:

(…) w wierzchowinowej partii masywu Lesistej Wielkiej istnieją szczeliny dylatacyjne (tzw. ,,szczeliny wiatrowe’’), które wskazują na działanie procesów bocznego rozszerzania się sztywnego masywu skalnego zbudowanego ze skał wulkanicznych, w którego podłożu zalegają podatne na odkształcenia plastyczne drobnoklastyczne i nasiąkliwe skały osadowe.

W innym artykule, zatytułowanym Formy osuwiskowe w Górach Kamiennych (Sudety Środkowe) — kryteria identyfikacji i oceny zagrożeń autorstwa prof. Piotra Migonia (Uniwersytet Wrocławski) i jego zespołu, znajdziemy dłuższy i bardziej szczegółowy opis:

Kolejnym elementem rzeźby, genetycznie powiązanym z ruchami masowymi, są szczeliny z rozciągania. W Górach Kamiennych znane jest jedno miejsce ich występowania – pod kulminacją Lesistej Wielkiej, zbudowaną z grubego pakietu tufów riolitowych spoczywających na wkładce skał osadowych. Były one opisywane w regionalnej literaturze krajoznawczej jako Szczeliny Wiatrowe, która to nazwa podkreślała szczególne cechy lokalnej cyrkulacji powietrza krążącego w głębokim systemie rozpadlin. W okresie zimowym wydostające się ze szczelin powietrze jest cieplejsze od otoczenia, co często skutkuje zanikiem pokrywy śnieżnej wokół szczelin. Szczeliny mają do 20 m długości i 4 m głębokości. Badania metodą tomografii elektrooporowej wykazały, że system rozluźnień ma większy zasięg przestrzenny i sięga do 20–30 m w głąb masywu skalnego. Szczeliny znajdują się w sąsiedztwie wyraźnego zespołu skarp i półek typowych dla wielokrotnego osuwiska rotacyjnego i mają podobną orientację jak skarpy (130°). Obecność Szczelin Wiatrowych jest interpretowana jako morfologiczny wyraz inicjalnej fazy głęboko zakorzenionego ruchu osuwiskowego i tendencji do propagacji przemieszczeń grawitacyjnych w kierunku północno-zachodnim.

…i ,,dla ludzi’’

Mówiąc prościej — leżące wyżej (,,na wierzchu’‘) młodsze, twarde i ciężkie skały wulkaniczne niejako ,,ślizgają się’’ (,,spływają’‘) pod wpływem grawitacji po starszych od nich i leżących niżej (,,pod spodem’’) bardziej miękkich i plastycznych skałach osadowych. Wywołuje to pękanie skał w górnej części masywu i ich powolne odsuwanie się od siebie. Te przerwy to właśnie szczeliny wiatrowe.

Z kolei ruchy powietrza to wynik wewnętrznej budowy masywu (liczne spękania, szczeliny i pustki) i różnicy temperatur pomiędzy zmieniającym się zgodnie z porami roku otoczeniem a niemal stałym pod względem cieplnym wnętrzem góry. Można spotkać się wręcz z określeniem, że góra ,,oddycha’‘ — ,,wdech’’ jest latem, gdy cieplejsze powietrze jest zasysane do wnętrza, a ,,wydech’’ zimą, gdy cieplejsze powietrze z górotworu jest oddawane do otoczenia.

Mam nadzieję, że wszystko jest jasne :)

Zdjęcia

Spora porcja zdjęć pozwoli jeszcze lepiej zrozumieć, z czym mamy do czynienia w Masywie Lesistej.

Źródła i przydatne adresy

Ługowina, zapomniana część Kowalowej (część 3). Geologia — więcej o budowie geologicznej tego obszaru (z tego tekstu pochodzą cztery ostatnie zdjęcia pokazane wyżej)

Formy osuwiskowe w Górach Kamiennych, Przegląd Geologiczny, vol. 51 (2003), No. 1, s. 59–65

Uwarunkowania rozwoju osuwisk w środkowej części Gór Kamiennych (Sudety), Landform Analysis, vol. 20 (2012), s. 65–77

Formy osuwiskowe w Górach Kamiennych (Sudety Środkowe) — kryteria identyfikacji i oceny zagrożeń, Landform Analysis, vol. 26 (2014), s. 39–60

Zasięg obszarów objętych osuwiskami w Górach Kamiennych (Sudety Środkowe) — porównanie map geologicznych i cyfrowego modelu wysokości z danych LiDAR, Przegląd Geologiczny, vol. 62, No. 9 (2014), s. 463–471

Osuwiska w Sudetach, Przegląd Geologiczny, vol. 67, No. 5 (2019), s. 360–368

Opis szczelin wiatrowych na Dolnośląskość.pl

Opis szczelin wiatrowych na Pomniki-przyrody.pl

Opis szczelin wiatrowych w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski

Dziękuję p. Tomaszowi Tracewskiemu za udostępnienie zdjęć wykorzystanych w tekście, a Radkowi Grochowskiemu za uważną lekturę, wskazanie nieścisłości i cenne uwagi.

Państwowemu Instytutowi Geologicznemu (PIG–PIB) dziękuję za udostępnienie arkusza Szczegółowej Mapy Geologicznej Sudetów.