Czy Ługowina to Kowalowa?

I tak, i nie. Ługowina nie jest samodzielną miejscowością, a przysiółkiem wsi Kowalowa. Według Słownika Języka Polskiego przysiółek to skupisko gospodarstw wiejskich położonych z dala od wsi właściwej, ale należących do niej administracyjnie.

Do Ługowiny ta definicja pasuje idealnie. Jest w niej tylko kilka budynków (sześć numerów adresowych, z czego dwa należą do jednej nieruchomości), w tym jeden pensjonat (Gościniec Kowalova), dawne sanatorium Blitzengrund i dawna gajówka. Dzisiaj Ługowina to ulica Wczasowa w Kowalowej plus jeden dom przy ulicy Wałbrzyskiej — dawna komora celna (tak jak napisałem wcześniej, Kowalowa to jedna z dwóch wsi w gminie Mieroszów z własnymi nazwami ulic — drugą jest Sokołowsko).

Od umownego centrum Kowalowej (most na rzece Ścinawce) Ługowinę dzieli 1 km drogą krajową nr 35. Do centrum Sokołowska są 2 km, do pierwszych zabudowań Unisławia Śląskiego również 2 km.

Ługowina i inne wyspy ,,Archipelagu Kowalowa’’

Ługowina jest jedną z czterech części, z których składa się wieś Kowalowa (fioletowe kropki to domy mieszkalne):

Tak wyglądała Kowalowa i jej otoczenie na pięknej, dwubarwnej, ręcznie kreślonej niemieckiej mapie Pogórza Wałbrzyskiego z 1915 r. (kliknij na mapie lub dotknij ją, by zobaczyć wersję bez podpisów):

Fragment powyższej mapy w powiększeniu, z Ługowiną w centrum:

Pierwszą mapą, jaką udało mi się znaleźć, na której zamiast Blitzengrund pojawia się współczesna nazwa Ługowina, jest Mapa powiatu Wałbrzych z 1948 r., wydana przez Wydział Pomiarów Urzędu Wojewódzkiego Wrocławskiego¹. Jest na niej sporo ,,smaczków’’ dla miłośników historii ziemi mieroszowskiej, np. inne granice gminy Mieroszów — dzisiaj należy do niej również Unisław Śląski, Rybnica Leśna i Kamionka — albo nazwa Gałązki dla przedwojennego Büttnergrund, o którym kilka słów będzie za chwilę:

Krótka historia Ługowiny

Według dostępnych dokumentów dzisiejsza Ługowina została założona w drugiej połowie XVII w. przez Hansa Heinricha (Jana Henryka) II von Hochberg, pana na zamku Książ, do którego należały rozległe dobra w okolicy, w tym ziemia mieroszowska. W poświęconym mu rozdziale dzieła² o historii zamku Książ (niem. Fürstenstein) czytamy:

Hrabia Hans Heinrich II von Hochberg formalnie wszedł w posiadanie majątku Fürstenstein na mocy dokumentu z 2 marca 1669 r. Podobnie jak jego przodkowie, także on zachęcał do powstawania nowych osad na swoim terytorium. (…) do Waltersdorf [dzisiaj Unisław Śląski] i Görbersdorf [dzisiaj Sokołowsko] dołączyły kolonie Blitzengrund i Büttnergrund, z których ta ostatnia na początku XVIII w. posiadała siedem majątków [zagród?]. (tłumaczenie własne)

Według opisu okolic Mieroszowa z dzieła Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, w 1785 r., czyli około 100 lat po założeniu, Blitzengrund składał się z dziesięciu zagród. Bezpieczne będzie chyba przyjęcie, że mieszkało w nim około 50 osób. Napisano również, że Blitzengrund przynależał właściwie (niem. eigentlich) do Unisławia Dolnego, chociaż młyn — na mapach oznaczany jako Blitz Mühle lub Blitz M. — był przypisany do Kowalowej.

Ługowina przysiółkiem Sokołowska?

Na portalu Polska-org.pl gromadzącym zdjęcia, mapy, rysunki, plany i inne materiały dotyczące Wrocławia i Dolnego Śląska, w rozdziale dotyczącym Ługowiny (link) znajdziemy taką wzmiankę:

Podobnie jak Büttnergrund (Bednarski Jar) oddalona o 2 km od Sokołowska Ługowina (Blitzengrund) była przysiółkiem Sokołowska, inne źródła podają, że należała do Kowalowej (Schmidtsdorf).

Moim zdaniem to nieprawdziwa informacja, oparta na fałszywych przesłankach. Wystarczy spojrzeć na mapę, by przekonać się, że Sokołowsko jest izolowane od innych miejscowości w okolicy ze względu na swoje położenie w głębokiej dolinie, zamkniętej od wschodu i południa górami. Ługowina powstała jako niewielka kolonia kilku, później kilkunastu zagród, i zdecydowanie bliżej jej do ,,właściwej’’ Kowalowej niż do Sokołowska. Niemieckie źródła przypisywały ją do Unisławia Dolnego (niem. Nieder Waltersdorf), który dzisiaj jest początkiem Kowalowej od strony Wałbrzycha. Cytat z książki o historii Książa wskazuje to wprost: najpierw wymienione są miejscowości starsze (,,główne’‘), a później dołączone do nich kolonie — Ługowina do Unisławia, a Bednarski Jar do Sokołowska. W przedwojennej niemieckiej literaturze ani razu nie spotkałem się z ,,przywiązaniem’’ Ługowiny do Sokołowska — co najwyżej zachęcano kuracjuszy do spacerów do kolonii Blitzengrund. Być może właśnie stąd wzięło się fałszywe przekonanie, że określenie kolonia w tym kontekście oznacza kolonię Sokołowska.

Na poniższych mapach pokazane są granice Kowalowej (kolor żółty) i Sokołowska (kolor niebieski) — kliknij na mapie lub dotknij ją, by zobaczyć na przemian rzeźbę terenu i zdjęcie lotnicze w skali 1:15000:

Mapy Blitzengrund i Ługowiny

Uwielbiam mapy, zwłaszcza stare. Dostęp do oryginałów mają nieliczni szczęśliwcy pracujący w bibliotecznych działach starodruków. Dzięki internetowi i licznym bibliotekom cyfrowym mapy i inne ciekawe materiały są dosłownie na wyciągnięcie ręki. Poniżej prezentuję trzydzieści znalezisk z okolic Kowalowej.

Wiek XVIII

Najstarszą mapą, na której znalazłem Blitzengrund, jest ta pochodząca z 1717 r., zatytułowana Mapa terenu Książa i graniczących z nim majątków okolicznych³. Widać na niej również Mieroszów (Friedland), Kowalową (Schmidtsdorf), Sokołowsko (Görbersdorf) i będący dzisiaj w ruinie zamek Radosno (Freudenschloss). Na tej mapie Ługowina występuje pod nazwą Blitzgrund:

Niewiele młodsza, bo z 1720 r., jest wspaniała mapa Czech autorstwa Johanna Christopha Müllera. Nie ma na niej co prawda Ługowiny ani Kowalowej, ale widać Mieroszów i Sokołowsko oraz Boguszów-Gorce (Gottesberg):

Następna mapa powstała kilkanaście lat później i pochodzi z 1733 r. Przechowywana jest w Archiwum Państwowym we Wrocławiu⁴, w obszernym zbiorze dokumentów pod nazwą Akta majątku Hochbergów z Książa, pow. wałbrzyski. Jest mniej czytelna od poprzedniej, ponieważ służyła do celów geodezyjnych — określała granice miejscowości i majątków. Pojawia się na niej i w dołączonym do niej spisie mieszkańców określenie Ługowiny jako Plitz Grund, a nie Blitzengrund jak dużo później. To pokazuje, że nazewnictwo zmieniało się na przestrzeni wieków, co czasami utrudnia poszukiwania w bibliotekach. Dodatkowo zabudowania dzisiejszej Ługowiny w spisie mieszkańców są ,,podłączone’’ pod Kowalową:

Niezwykle ciekawa jest ta niedatowana, rękopiśmienna mapa o wszystko mówiącym tytule Plan okolic niektórych miast w okręgu Schweidnitz i dróg prowadzących do Czech (oryg. Plan des environs de quelques villes du cercle de Schweidnitz et des chemins, qui conduisent en Boheme⁵). Nie pokrywa ona rysunkiem całego terenu, lecz ma w środku ,,dziurę’’, przez co wygląda jak atol na Oceanie Spokojnym — takie było moje pierwsze skojarzenie, gdy zobaczyłem miniaturkę tej mapy. Zdziwiło mnie, co taka morska mapa robi w materiałach o Dolnym Śląsku. A tymczasem czekała mnie prawdziwa niespodzianka!

Trudno stwierdzić, z którego dokładnie roku pochodzi ta niezwykła mapa, jednak moim zdaniem powstała na początku XVIII w., może w pierwszej ćwiartce tego stulecia. Skąd taki wniosek? W Ługowinie — pisanej tutaj jako Plitzgrund — zaznaczono tylko kilka gospodarstw. Być może autor rysował metodą statystyczną, opierając się na liczbie mieszkańców — np. każda dziesiątka ludzi to jedna zagroda. A może faktycznie były tam tylko trzy gospodarstwa? W cytowanym wcześniej Beyträge zur Beschreibung von Schlesien napisano, że w 1785 r. w Blitzengrund było dziesięć domów — zatem wcześniej musiało być ich mniej, skoro Blitzengrund założono w ostatniej ćwiartce XVII w. Ale to tylko moje gdybanie.

Z ciekawostek: zaznaczony jest młyn wodny na Ścinawce, a Büttnergrund jest tylko kropką na mapie, bez lokalizacji budynków.

Trzy poniższe mapy pochodzą z tego samego roku. Którego dokładnie, zdradzić na razie nie mogę, ponieważ będzie im poświęcony oddzielny tekst. Napiszę jedynie, że będzie to prawdziwa bomba (historyczna).

Proszę zwrócić uwagę na pisownię nazw miejscowości na pierwszej mapie: ponownie pojawia się Plitzgrund, Sokołowsko występuje jako Gerbersdorf, a Bednarski Jar jako Püttnergrund.

Wiek XIX

Pierwsza ,,namierzona’’ przeze mnie mapa z dziewiętnastego wieku, na jakiej wyraźnie widać Ługowinę, pochodzi z wojskowego atlasu Śląska wydanego w 1809 r.⁶ Jest to jeden z najlepszych atlasów naszego regionu, na jaki trafiłem, błądząc po zakamarkach internetu. Ma piękną stronę tytułową…

…porządny indeks…

…i dwujęzyczną, niemiecko-francuską legendę:

Natomiast fragment mapy z okolicami Kowalowej wygląda tak:

Mapa jest tak szczegółowa i interesująca, że warto przyjrzeć się jej bliżej. Zauważyć można na przykład dziewięć młynów wodnych na Ścinawce (odcinek Unisław Śląski-Mieroszów) czy szubienicę na południe od Mieroszowa, prawdopodobnie u stóp Mieroszowskich Ścian, a tuż obok niej niewielki staw (kliknij na mapie lub dotknij ją, by zobaczyć wersję bez podpisów):

Następna mapa z 1818 r. również jest bardzo ciekawa, ponieważ jest mapą geologiczną — pokazuje szacowany zasięg złóż węgla kamiennego w okolicach Wałbrzycha, Boguszowa-Gorców i Nowej Rudy⁷. Miejscowości są na niej zaznaczone kropkami, jedynie większe miasta jako czerwone wielokąty. Sieć drogowa jest bardzo uproszczona, nieco dokładniej pokazana jest sieć wodna, a rzeźba terenu ledwie naszkicowana. Pisownia nazw miejscowości jest potraktowana dość dowolnie: Kowalowa to Schmiedsdorf (w późniejszym czasie Schmidtsdorf), Sokołowsko to Gerbersdorf (później Görbersdorf), Bednarski Jar to Büttnergraben (!) (później Büttnergrund):

Ta⁸ mapa z 1828 r. jest w zasadzie kopią mapy z 1809 r., i tak jak ona jest mapą topograficzną przygotowaną dla armii Prus:

Kolejna mapa również pochodzi z atlasu Śląska⁹ i rysunkiem przypomina późniejsze Messtischblatty. Ługowina oznaczona jest na niej jako Col[onie] Blitzgrund:

Ta mapa w skali 1:120000 pochodzi z atlasu Śląska z 1827 r.¹⁰. Jest interesująca ze względu na błędy w topografii: Stożek Wielki (Storch B.) jest w niewłaściwym miejscu, po zachodniej stronie rzeki Ścinawki; na jego miejsce ,,wskoczył’’ Bukowiec (Buch B.). Pojawiły się również niespotykane na innych mapach oznaczenia Vorder Schmidtsdorf — dosłownie Przednia Kowalowa i Hinter Schmidtsdorf — dosłownie Tylna Kowalowa:

Kolejna mapa, na jaką trafiłem, została wydana w 1829 r.¹¹ i przedstawia okolice Wałbrzycha:

Poniższa mapa nie jest datowana, ma bardziej uproszczoną formę (znacznie uboższe cieniowanie terenu) i znajduje się w atlasie map Śląska z pierwszej połowy XIX w.¹²:

Następna mapa powstała w 1833 r. i obejmuje okolice Broumova, ale sięga też kilka kilometrów na północ od ówczesnej granicy austriacko-pruskiej:

Ciekawa jest też kolejna czeska mapa¹³ wydana w latach 70. lub 80. XIX wieku. Ponieważ obecne Czechy były wówczas w granicach monarchii habsburskiej, sztab generalny armii austriackiej co kilkadziesiąt lat przeprowadzał kampanie kreślenia i aktualizacji map sztabowych. Pokazana niżej mapa pochodzi z trzeciej kampanii (tzw. III vojenské mapování). Skala tej mapy to 1:75000:

Następna mapa z XIX w., do jakiej dotarłem, ma kilka wydań i została wykreślona w skali 1:100000. Jest trochę nieczytelna ze względu na gęste kreskowanie podkreślające rzeźbę terenu (tzw. szrafowanie) i dużą liczbę szczegółów. Prezentowany niżej fragment pochodzi z przedruku z 1916 r. Na tej mapie są już zaznaczone sanatoria w Sokołowsku:

I jeszcze jedna dziewiętnastowieczna mapa okolic Wałbrzycha, na której Ługowina jest tym razem opisana jako Blitzgrund¹⁴:

Wiek XX

Mapy wkraczają w dwudziesty wiek i zmienia się technika druku. Wchodzi również pełna paleta barw. Poniżej mapa¹⁵ prowincji śląskiej (Provinz Schlesien) z 1910 r.:

Jeszcze raz pokażę mapę, prezentowaną na początku tekstu. Jest naprawdę piękna — kawał dobrej roboty zdolnego kartografa:

Następna mapa¹⁶ to dodatek (wkładka) do poczytnego dziennika Schlesische Zeitung — mapa gór z 1920 r.:

Oto mapa drogowa okolic Wałbrzycha z 1925 r.¹⁷ Tym razem Ługowina opisana jest jako kolonia Blitzengrund:

Dalej jest niedatowana, ale z pewnością dwudziestowieczna mapa drogowa Gór Sowich i Wałbrzyskich:

Pora na klasykę niemieckich map topograficznych z XX wieku — wspaniały Messtischblatt w skali 1:25000, wydanie z 1936 r.¹⁸ Zbliżone do nich rysunkiem i poziomem szczegółowości są polskie mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego:

Dalej mamy barwną wersję niedatowanej mapy przedstawionej wcześniej. Niestety, dodanie kolorów uczyniło tę mapę z 1938 r. słabo czytelną:

Mapy polskie

I na koniec kilka polskich map topograficznych. Pierwsza¹⁹ została wydana w 1960 r. przez Sztab Generalny Wojska Polskiego w skali 1:25000. Wykreślono ją na podstawie przedwojennych niemieckich Messtischblattów i zaktualizowano — pokazuje stan terenu z 1959 r. Porównując ją z mapami sprzed 1945 r. łatwo zauważyć, że w Ługowinie ubyło budynków:

Następna mapa jest kolorystycznie podobna do zaprezentowanej na początku niniejszego tekstu mapy niemieckiej, topografia jest na niej oddana w dwóch kolorach — czarnym i brązowym. Jej skala to 1:10000:

Kolejna mapa również została wykreślona w skali 1:10000, na bazie starszej dwubarwnej ,,siostry’’ pokazanej wyżej:

Ostatnia mapa jest bardzo świeża — pochodzi z 2022 r. i została wydana przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii w skali 1:10000 jako plik PDF:

Jeśli znajdę inne interesujące mapy tego terenu, na pewno dodam je do tego tekstu.

Główny Szlak Sudecki

Przez Ługowinę i ulicę Wczasową przechodzi Główny Szlak Sudecki (GSS) — drugi co do długości (440 km) górski szlak turystyczny w Polsce. Idąc ,,prawidłowo’’, czyli z zachodu na wschód Głównym Szlakiem Sudeckim wędrowiec schodzi ze szczytu Lesistej Wielkiej (858 m n.p.m.) przez górę Ostrosz (799 m n.p.m.) do Sokołowska i schroniska Andrzejówka.

Ciąg dalszy nastąpi…

W kolejnej części będzie sporo o topografii Ługowiny. Znowu będą mapy :)

EDIT: Druga część już jest!

Źródła